
लग्नानंतर कुटुंब वाढवण्याचा विचार करताना काही जोडप्यांना गर्भधारणा होण्यास अडचणी येतात. अशा परिस्थितीत अनेकदा महिलांच्या आरोग्याची तपासणी केली जाते; मात्र गर्भधारणेमध्ये पुरुषांच्या प्रजनन आरोग्याचीही महत्त्वाची भूमिका असते. पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या कमी असणे हे गर्भधारणेस विलंब होण्यामागील एक संभाव्य कारण असू शकते.
शुक्राणूंची संख्या कमी असणे म्हणजे वीर्यामध्ये सामान्यपेक्षा कमी शुक्राणू आढळणे. याशिवाय शुक्राणूंची हालचाल, आकार आणि एकूण गुणवत्ता यांचाही गर्भधारणेवर परिणाम होऊ शकतो. काही पुरुषांमध्ये या समस्येची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत. त्यामुळे गर्भधारणेचा प्रयत्न करूनही यश न मिळाल्यास योग्य तपासणी करणे महत्त्वाचे ठरते.
या लेखात पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या कमी होण्याची कारणे, त्याची लक्षणे, निदानासाठी केल्या जाणाऱ्या तपासण्या आणि प्रजनन आरोग्य सुधारण्यासाठी उपयुक्त सवयी याबद्दल माहिती दिली आहे.
पुरुषांच्या शरीरात शुक्राणूंची निर्मिती वृषणांमध्ये होते. हे शुक्राणू वीर्याच्या माध्यमातून शरीराबाहेर पडतात. वीर्यामध्ये असलेल्या शुक्राणूंची संख्या, त्यांची हालचाल आणि रचना यांचे मूल्यांकन वीर्य तपासणीद्वारे केले जाते.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) संदर्भमानांनुसार, प्रति मिलिलिटर वीर्यामध्ये सुमारे 16 दशलक्ष शुक्राणू ही खालची संदर्भ मर्यादा मानली जाते. मात्र, हा आकडा एकट्याने पुरुषाची प्रजनन क्षमता ठरवत नाही. शुक्राणूंची हालचाल, आकार, एकूण संख्या आणि दोन्ही जोडीदारांचे प्रजनन आरोग्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक असते.
वैद्यकीय भाषेत शुक्राणूंची संख्या कमी असण्याला Oligozoospermia असे म्हणतात. वीर्यामध्ये शुक्राणू अजिबात आढळत नसल्यास त्या स्थितीला Azoospermia म्हणतात.
शुक्राणूंची संख्या कमी होण्याची कारणे वेगवेगळी असू शकतात. काही कारणे वैद्यकीय स्थितींशी संबंधित असतात, तर काही जीवनशैली आणि पर्यावरणीय घटकांमुळे उद्भवू शकतात.
व्हॅरिकोसील म्हणजे वृषणांभोवती असलेल्या रक्तवाहिन्या सुजणे किंवा फुगणे. या स्थितीमुळे वृषणांमधील तापमान आणि रक्तप्रवाहावर परिणाम होऊ शकतो. परिणामी शुक्राणूंची निर्मिती आणि गुणवत्ता प्रभावित होण्याची शक्यता असते. पुरुषांच्या प्रजनन समस्यांशी संबंधित हे एक महत्त्वाचे कारण मानले जाते.
शुक्राणूंची निर्मिती योग्य प्रकारे होण्यासाठी टेस्टोस्टेरॉन, FSH आणि LH यांसारख्या हार्मोन्सची भूमिका महत्त्वाची असते. पिट्यूटरी ग्रंथी किंवा हायपोथॅलेमसच्या कार्यात अडथळा आल्यास हार्मोन्सचे संतुलन बिघडू शकते. याचा परिणाम शुक्राणूंच्या निर्मितीवर होऊ शकतो.
एपिडिडायमिस किंवा वृषणांमध्ये होणारे काही संसर्ग शुक्राणूंच्या निर्मितीवर किंवा त्यांच्या वाहतुकीवर परिणाम करू शकतात. काही लैंगिक संसर्गांमुळे प्रजनन मार्गामध्ये सूज किंवा अडथळे निर्माण होण्याची शक्यता असते.
नियमित धूम्रपान आणि अतिप्रमाणात मद्यपान यांचा पुरुषांच्या प्रजनन आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. या सवयींमुळे शुक्राणूंची संख्या, हालचाल आणि गुणवत्ता प्रभावित होण्याची शक्यता असते.
शरीराचे वाढलेले वजन, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि पोषणमूल्यांची कमतरता यांचा हार्मोन्सच्या संतुलनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे काही पुरुषांमध्ये शुक्राणूंच्या निर्मितीशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात.
वृषणांचे सामान्य तापमान शरीराच्या अंतर्गत तापमानापेक्षा किंचित कमी असते. दीर्घकाळ जास्त उष्णतेच्या संपर्कात राहणे, काही कामाच्या ठिकाणी उष्ण वातावरणात काम करणे किंवा वारंवार गरम वातावरणाचा संपर्क येणे यामुळे शुक्राणूंच्या निर्मितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
काही औषधे, अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स, बाहेरून घेतले जाणारे टेस्टोस्टेरॉन, केमोथेरपी आणि रेडिएशन उपचार यांचा शुक्राणूंच्या निर्मितीवर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः प्रजनन क्षमता टिकवण्याचा विचार असल्यास औषधोपचार सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांना याबद्दल माहिती देणे महत्त्वाचे आहे.
काही पुरुषांमध्ये गुणसूत्रांमधील बदल किंवा आनुवंशिक परिस्थितींमुळे शुक्राणूंची निर्मिती कमी होऊ शकते. उदाहरणार्थ, Klinefelter Syndrome किंवा Y-Chromosome Microdeletion यांसारख्या स्थितींचा पुरुषांच्या प्रजनन क्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.
अनेकदा शुक्राणूंची संख्या कमी असल्याची कोणतीही स्पष्ट शारीरिक लक्षणे दिसत नाहीत. गर्भधारणेसाठी नियमित प्रयत्न करूनही यश न मिळणे हे या समस्येचे एक महत्त्वाचे संकेत असू शकते.
काही पुरुषांमध्ये मूळ कारणानुसार खालील लक्षणे दिसू शकतात:
ही लक्षणे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये दिसतीलच असे नाही. तसेच केवळ लक्षणांवरून शुक्राणूंची संख्या कमी असल्याचे निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते.
शुक्राणूंची संख्या कमी होण्याचे निदान करण्यासाठी डॉक्टर रुग्णाचा वैद्यकीय इतिहास, शारीरिक तपासणी आणि आवश्यक चाचण्यांचा विचार करतात. प्रत्येक पुरुषाला सर्व तपासण्या कराव्या लागतात असे नाही. तपासण्यांची निवड प्राथमिक अहवाल आणि लक्षणांनुसार केली जाते.
ही पुरुषांच्या प्रजनन क्षमतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी केली जाणारी प्राथमिक तपासणी आहे. या चाचणीमध्ये वीर्याचा नमुना प्रयोगशाळेत तपासला जातो. त्यामध्ये शुक्राणूंची संख्या, हालचाल, आकार, वीर्याचे प्रमाण आणि इतर संबंधित घटक तपासले जातात.
नमुना देण्यापूर्वी प्रयोगशाळेने दिलेल्या सूचनांचे पालन करणे महत्त्वाचे आहे. पहिल्या अहवालात काही असामान्य निष्कर्ष आढळल्यास डॉक्टर पुन्हा वीर्य तपासणी करण्याचा सल्ला देऊ शकतात. शुक्राणूंची संख्या नैसर्गिकरीत्या बदलू शकते आणि नमुना गोळा करण्याच्या पद्धतीचाही निकालावर परिणाम होऊ शकतो.
वीर्य तपासणीत शुक्राणूंची संख्या कमी आढळल्यास डॉक्टर काही हार्मोन्सची रक्त तपासणी सुचवू शकतात. यामध्ये FSH, LH आणि टेस्टोस्टेरॉन यांचा समावेश असू शकतो. या तपासण्यांमुळे शुक्राणूंच्या निर्मितीवर परिणाम करणारे हार्मोनल बदल ओळखण्यास मदत होते.
या तपासणीमध्ये ध्वनिलहरींच्या मदतीने वृषण आणि त्याच्या आसपासच्या रचनांची प्रतिमा तयार केली जाते. व्हॅरिकोसील, सूज, गाठ किंवा इतर रचनात्मक बदलांचा संशय असल्यास डॉक्टर ही तपासणी सुचवू शकतात.
शुक्राणूंची संख्या अत्यंत कमी असल्यास किंवा वीर्यामध्ये शुक्राणू आढळत नसल्यास काही रुग्णांना आनुवंशिक तपासण्यांची आवश्यकता असू शकते. Karyotype Analysis आणि Y-Chromosome Microdeletion Test यांसारख्या चाचण्यांमुळे काही आनुवंशिक कारणे ओळखता येतात. या तपासण्या प्रत्येक रुग्णासाठी आवश्यक नसतात.
काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये डॉक्टर पोस्ट-इजॅक्युलेशन युरिन टेस्ट किंवा ट्रान्सरेक्टल अल्ट्रासाऊंड सुचवू शकतात. वीर्य मूत्राशयात परत जात असल्याचा संशय किंवा शुक्राणू वाहून नेणाऱ्या मार्गामध्ये अडथळा असल्याची शक्यता तपासण्यासाठी या चाचण्या उपयोगी ठरू शकतात.
शुक्राणूंची संख्या कमी असल्याचे निदान झाल्यानंतर त्यामागील कारण समजून घेणे महत्त्वाचे असते. जीवनशैलीत काही बदल केल्याने प्रजनन आरोग्यास मदत होऊ शकते; मात्र प्रत्येक व्यक्तीमध्ये त्याचा परिणाम सारखा असेलच असे नाही.
संतुलित आहार घ्या आणि नियमित व्यायाम करा. शरीराचे वजन योग्य मर्यादेत ठेवण्याचा प्रयत्न करा. धूम्रपान आणि अतिमद्यपान टाळा. पुरेशी झोप घ्या आणि दीर्घकाळ ताण राहणार नाही याची काळजी घ्या. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय टेस्टोस्टेरॉन इंजेक्शन, हार्मोन औषधे किंवा सप्लिमेंट्स घेऊ नका. विशेषतः बाहेरून घेतलेले टेस्टोस्टेरॉन शुक्राणूंची निर्मिती कमी करू शकते.
शुक्राणू तयार होऊन परिपक्व होण्याच्या प्रक्रियेला साधारणपणे काही महिने लागतात. त्यामुळे जीवनशैलीतील बदलांचा परिणाम वीर्य तपासणीत दिसण्यासाठी वेळ लागू शकतो. उपचार किंवा बदलांचा परिणाम तपासण्यासाठी डॉक्टर योग्य वेळी पुन्हा चाचणी सुचवू शकतात.
नियमित आणि गर्भनिरोधकांशिवाय लैंगिक संबंध असूनही 12 महिन्यांपर्यंत गर्भधारणा होत नसेल, तर दोन्ही जोडीदारांनी प्रजनन आरोग्याची तपासणी करून घेणे योग्य ठरते. महिला जोडीदाराचे वय 35 वर्षांपेक्षा जास्त असल्यास सहा महिन्यांनंतरच वैद्यकीय सल्ला घेणे योग्य ठरू शकते.
वृषणांमध्ये वेदना किंवा सूज, पूर्वी झालेला संसर्ग, वृषणांची शस्त्रक्रिया, कर्करोगावरील उपचार किंवा वीर्य तपासणीत असामान्य निष्कर्ष आढळल्यास लवकर वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. पुरुष आणि महिला दोघांचीही तपासणी एकाच वेळी केल्याने गर्भधारणेतील अडचणींचे कारण समजण्यास मदत होते.
पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या कमी असणे हे गर्भधारणेस विलंब होण्यामागील एक संभाव्य कारण आहे. व्हॅरिकोसील, हार्मोनल बदल, संसर्ग, आनुवंशिक कारणे, काही औषधे आणि जीवनशैलीशी संबंधित घटक यामुळे ही समस्या उद्भवू शकते. योग्य निदानासाठी वीर्य तपासणी ही महत्त्वाची पहिली पायरी आहे. आवश्यकतेनुसार हार्मोन, अल्ट्रासाऊंड आणि आनुवंशिक तपासण्याही केल्या जाऊ शकतात.
शुक्राणूंची संख्या कमी आढळली म्हणजे नैसर्गिक गर्भधारणा अशक्य आहे असे नाही. योग्य कारण शोधून त्यानुसार उपचार किंवा पुढील पर्याय ठरवता येतात. त्यामुळे स्वतःहून औषधे घेण्याऐवजी युरोलॉजिस्ट किंवा पुरुष प्रजनन आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
व्हॅरिकोसील, हार्मोन्समधील असंतुलन, संसर्ग, आनुवंशिक समस्या, धूम्रपान, मद्यपान, लठ्ठपणा आणि काही औषधांमुळे शुक्राणूंची संख्या कमी होऊ शकते. काही प्रकरणांमध्ये नेमके कारण शोधणे कठीण असते.
शुक्राणूंची संख्या तपासण्यासाठी Semen Analysis म्हणजेच वीर्य तपासणी केली जाते. या चाचणीमध्ये शुक्राणूंची संख्या, हालचाल आणि आकार यांचे मूल्यांकन केले जाते.
WHO च्या संदर्भमानांनुसार प्रति मिलिलिटर वीर्यामध्ये 16 दशलक्ष शुक्राणू ही खालची संदर्भ मर्यादा आहे. मात्र, केवळ या आकड्यावरून प्रजनन क्षमता ठरवता येत नाही.
होय, काही पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या कमी असूनही नैसर्गिक गर्भधारणा होऊ शकते. यासाठी शुक्राणूंची हालचाल, गुणवत्ता आणि दोन्ही जोडीदारांचे प्रजनन आरोग्य महत्त्वाचे असते.
शुक्राणूंची निर्मिती आणि परिपक्वता होण्यासाठी साधारणपणे 2 ते 3 महिने लागतात. त्यामुळे जीवनशैलीतील बदल किंवा उपचारांचा परिणाम तपासण्यासाठी डॉक्टर काही महिन्यांनी पुन्हा वीर्य तपासणी सुचवू शकतात.
शुक्राणूंची संख्या कमी असल्यास युरोलॉजिस्ट किंवा पुरुष प्रजनन आरोग्याशी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. तपासणीच्या निष्कर्षांनुसार पुढील निदान आणि उपचार ठरवले जातात.






About The Urology Clinic Navi Mumbai
The Urology Clinic Navi Mumbai, led by Dr. Ninad Tamboli, a trusted urologist in Navi Mumbai, is your destination for expert urological care. Specializing in advanced treatments for urinary and reproductive health.
We’re here to assist you! Reach out to us for appointments, inquiries, or detailed information about our services: